RUH SAĞLIĞI ALANINDA ÇALIŞAN MESLEK GRUPLARI VE GÖREV TANIMLARI

Türkiye’de ruh sağlığı çalışanlarının yeterince tanınmadığı ve halkımızın ruh sağlığı meslek gruplarının hangisinin hangi yetkinliğe sahip olduğunu bilmediği genel itibari ile görülmektedir. Bu nedenlerle halkımızın ruh sağlığı hizmetleri noktasında ne yapacağını, nereye başvuracağını bilmediğini görüyoruz. Bu kapsamda kamu statüsünde olan ve kamu yararına çalışan bir meslek örgütü olarak “ruh sağlığı alanında çalışan meslek grupları ve görev tanımları” hakkında saha çalışanı yetkin meslek mensuplarımızın akademisyen ve bilim kurullarımızın desteği ile hazırlanan bu çalışma ile halkımız, meslek mensupları ve kamuoyunu bilgilendirmek istenmiştir.

Ülkemizde halen ruh sağlığı hizmetlerini ve bu hizmeti almak isteyen halkımızı istismardan koruyacak aynı zamanda ruh sağlığı meslek mensuplarının yetkinlik ve yeterliliğini netleştiren “Ruh Sağlığı Yasası” bulunmamaktadır. Bu nedenle ruh sağlığı hizmeti hukuki temelleri yetersizdir. Bundan kaynaklı ruh sağlığı çalışanı olmayanların bu alanda insan ruh sağlığını istismar edici çalışmalarını ve uygulamalarını ne yazık ki görmekteyiz. Gelişmiş ülkelerde ruh sağlığı hizmetlerinin çok iyi düzeyde olduğunu, mesleklerin devlet yasaları ile tanımlandığı ve görev tanımlarının belirlendiğini görüyoruz. Etik dışı ya da görev tanımı dışında yapılan uygulamalarda ise yaptırımların ağır olduğunu görmekteyiz. Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Derneği olarak ruh sağlığı hizmetlerinin yasal olarak hukuki temellere dayandırılması noktasında çalışmalarımız devam etmektedir.

Ruh sağlığı herkesin işi olmalıdır. Ruh sağlığının güçlendirilmesinde bireyler, aileler, toplumlar, eğitimciler, ticari kuruluşlar ve sağlık profesyonelleri rol oynar. Toplumun bir bütün olarak hareket etmesiyle geliştirilebilir. Ruh sağlığı, bireyin ve toplumun iyilik hali ve etkin işlevselliği için esastır. Savaşlar, çatışmalar, göçler, afetler, krizler, travmalar, şiddet, yoksulluk, kazalar, kayıplar, salgın hastalıklar ve birçok olay sonucu birey ve toplum ruh sağlığı olumsuz etkilenmektedir. Ruh sağlığının güçlendirilmesi halk sağlığının ayrılmaz bir parçasıdır.

Bu bağlamda halkımızın ruh sağlığı alanında hangi konularda hangi ruh sağlığı uzmanına gideceği, ruh sağlığı uzmanlarının temel yeterlilik ve yetkinliklerini içeren tanımlamaları bilmeleri önemlidir. 2010 yılı itibariyle Yüksek Öğretim Kurumu (YÖK) kararıyla üniversitelerin lisans programlarına ve diplomalarına unvan verilmemekte ve diplomalarına unvan yazılmamaktadır. Resmi meslek unvanı ve sınırlamaları Mesleki Yeterlilik Kurumu ve Bakanlıkların kadro ihdası ile sağlanmaktadır.

Aşağıda unvanları belirtilen ruh sağlığı meslek grupları mezuniyet ile değil bakanlıkların unvan tanımlamasında ilgili kadroya kaynaklık eden lisans programı ifadesi geçerli olmaktadır. Bu nedenle bahsedilen unvanlar ilgili lisans ve uzmanlık programı mezuniyeti ile değil atandıkları ve yasal çerçevede çalıştıkları kamu kurum ve kuruluşlarda çalıştıkları takdirde kadro unvanı olarak ifade edilmektedir.

Ruh Sağlığı Çalışanları (Alfabetik sıra ile);

  • Klinik Psikologlar
  • Psikiyatri Hekimleri
  • Psikiyatri Hemşireleri
  • Psikologlar
  • Psikolojik Danışmanlar
  • Sosyal Çalışmacılar/Sosyal Hizmet Uzmanları Tanımlar

Klinik Psikolog: Psikoloji veya Psikolojik Danışma ve Rehberlik lisans programlarının üzerine Klinik Psikoloji anabilim dalında yüksek lisans eğitimini tamamlayan veya diğer lisans eğitiminin üstüne klinik psikolojide yüksek lisans ve doktora eğitimini tamamlayan kişidir. Klinik Psikoloji tanımı 1219 Sayılı 11.04.1928 tarihli Tababet ve Şuabatı San’atlarının Tarzı İcrasına Dair Kanun’a göre; “psikoloji veya psikolojik danışma ve rehberlik lisans eğitimi üzerine klinik ortamlarda gerekli pratik uygulamaları içeren klinik psikoloji yüksek lisansı veya diğer lisans eğitimleri üzerine psikoloji veya klinik psikoloji yüksek lisansına ilaveten klinik psikoloji doktorası yapan sağlık meslek mensubudur. Klinik psikolog, nesnel ve yansıtmalı ölçüm araçları, gözlem ve görüşme teknikleri kullanarak psikolojik değerlendirme ile uluslararası teşhis ve sınıflama sistemlerinde hastalık olarak tanımlanmayan ve Sağlık Bakanlığının da uygun bulduğu durumlarda psikoterapi işlemleri yapar.

Hastalık durumlarında ise ancak ilgili uzman tabibin teşhisine ve tedavi için yönlendirmesine bağlı olarak psikoterapi uygulamalarını gerçekleştirir. Psikoloji lisans eğitimi üzerine ilgili mevzuatına göre Sağlık Bakanlığınca uygun görülen psikolojinin tıbbi uygulamalarıyla ilgili sertifikalı eğitim almış ve yeterliliğini belgelemiş psikologlar sertifika alanlarındaki tıbbi uygulamalarda görev alabilirler. Uzman tabibin teşhis ve yönlendirmesiyle ya da bağımsız olarak yapılabilecek mesleki uygulamalar, bu bentteki prensipler çerçevesinde Sağlık Bakanlığınca çıkarılacak yönetmelikle belirlenir” şeklinde tanımlanmıştır. Sağlık Meslek Mensupları İle Sağlık Hizmetlerinde Çalışan Diğer Meslek Mensuplarının İş ve Görev Tanımlarına Dair Yönetmeliğin Ek-1’de Klinik Psikolog için belirtilen tanım ve bağımsız olarak yapabileceği belirtilen alanlar maalesef eksik kalmıştır. Klinik psikologlar, bilimsel geçerliliği kabul edilmiş psikoterapi eğitimi (teorik+süpervizyon) aldıklarında psikoterapi uygulamalarını bağımsız yapabilirler.

Psikiyatri Hekimi: 6 yıllık tıp fakültesinden mezun olmuş tıp hekiminin ruh sağlığı ve hastalıkları (Psikiyatri) dalında 4 yıllık uzmanlık eğitimini tamamlamış hekimdir. Genel tıbbi bilgisinin üzerine psikiyatri alanında uzmanlık yaparak; ruhsal hastalıkların önlenmesi, tanılanması, ayırıcı tanıların yapılması, tedavinin planlanması ve gerekli ilaçlı tedaviyi sağlayan tıp doktorudur. Psikiyatristler psikoterapi eğitimi almadan psikoterapi uygulamalarını gerçekleştiremezler. Çünkü psikiyatri uzmanlığı psikoterapist unvanı vermemektedir. Tıpta uzmanlık kurulu Ruh Sağlığı ve Hastalıkları ihtisas müfredatında psikoterapi uygulamalarının yer almasını bildirmiş fakat mevcut eğitim şartlarında uygulamalar sağlanmamaktadır. İncelendiğinde; 1929 Tababet ve İhtisas Vesikaları Hakkında Nizamname, 1947 Tababet Uzmanlık Belgeleri Hakkında Tüzük, 1956 Tababet İhtisas Nizamnamesi, 1961 Tababet İhtisas Tüzüğü, 1962 Tababet Uzmanlık Tüzüğü, 1973 Tababet Uzmanlık Tüzüğü, 2002 Tıpta Uzmanlık Tüzüğü’nde “Psikoterapi” kavramı yer almamaktadır. Ayrıca 1219 sayılı 11.04.1928 tarihli Tababet ve Şuabatı San’atlarının Tarzı İcrasına Dair Kanun’da Madde 1’de “Türkiye Cumhuriyeti dâhilinde tababet icra ve her hangi surette olursa olsun hasta tedavi edebilmek için tıp fakültesinden diploma sahibi olmak şarttır”. Madde 8’de “Türkiye’de icrayı tababet için bu kanunda gösterilen vasıfları haiz olanlar umumi surette hastalıkları tedavi hakkını haizdirler” ifadeleri yer almaktadır. Sonuç olarak psikiyatri hekimleri psikoterapi eğitimi aldıktan sonra psikoterapi yapabilirler.

Türkiye Psikiyatri Derneğinin Psikiyatri Hekimi Tanımı: Ruhsal rahatsızlıkların önlenmesi, tanınması, tedavi edilmesinde ve rehabilitasyonunda çalışan tıp fakültesi mezunu psikiyatri uzmanlık eğitimini tamamlamış hekimdir. Psikiyatri hekimi, 6 yıllık tıp fakültesinden mezun olmuş ve ondan sonra 4-5 yıl psikiyatri ihtisası yapmış hekimlere denir. Böylece aldığı eğitimle insanın hem genel tıbbi hastalıklar hakkında bilgi sahibi olan hem de ruhsal yapısını değerlendirme tanı koyma, ayırıcı tanı yapma ve tedavi etme bilgisi ve yetkisine sahip olan kişidir. Psikiyatri hekimi klinik karar verici olarak ruh sağlığı ekibi içinde koordinasyonu sağlamaktadır. Psikiyatrik hizmetin kaliteli olarak verilebilmesi için başvuru, değerlendirme, tedavi, diğer birimlere yönlendirme ve tedaviyi sonlandırma, izlem ve rehabilitasyon aşamaları tanımlanmıştır. Tıbbi süreçleri değerlendirerek psikiyatrik tablolara ilişkin ayırıcı tanı yapmak, tanı koymak, tedaviyi planlamak, ilaç ve diğer tedavi yöntemlerinin yanı sıra, uygun görülen psikoterapiyi uygulamak ve/veya yönlendirmek psikiyatri uzmanlarının sorumluluğu ve yetkisi içindedir.

Psikiyatri Hemşiresi: 4 yıllık hemşirelik lisans eğitimi üzerine psikiyatri hemşireliği anabilim dalında yüksek lisans yapan uzman kişidir. Birinci basamak sağlık kuruluşlarında ve psikiyatri birimlerinde çalışırlar. Bireyin, ailenin ve toplumun sağlıklı bir yaşam sürdürebilmesi için fiziksel, ruhsal, duygusal, sosyal ve spritüel öğeleriyle bir arada ve dengede olmasını, ruh sağlığının korunmasını, bozulduğunda tedavisi ve ruh hastalıklarının yol açtığı yeti yitimlerinin önlenmesi ve rehabilitasyonunu konu alan bir bilim alanıdır. Bilimsel geçerliliği kabul edilmiş psikoterapi eğitimi (teorik+süpervizyon) aldıklarında psikoterapi uygulamalarını bağımsız yapabilirler.

Psikolog: Fen-Edebiyat, İktisadi ve İdari Bilimler ve İnsan ve Sosyal Bilimler Fakültelerinin

4 yıllık psikoloji bölümünden mezun olan kişilere psikolog denir. Psikologlar, bireyin  bireysel ve toplumsal tutum, davranış, düşünme ve duygu durumlarını inceleyen; davranışın ve zihinsel süreçlerin bilimsel tanım ve açıklamalarını temel alan meslek mensuplarıdır. Mezuniyet sonrası akreditasyonu ve bilimsel geçerliliği kabul edilmiş seviyede psikoterapi eğitimi (teorik+süpervizyon) aldıklarında psikoterapi uygulamalarını bağımsız yapabilirler.

Türk Psikologlar Derneğinin Psikolog Tanımı: YÖK tarafından kabul edilen yurtiçi psikoloji lisans programları ile denkliği YÖK tarafından kabul edilen yurtdışı psikoloji lisans programlarından lisans derecesi ile mezun olan kişiler, psikolog unvanı kullanma hakkı taşımaktadır. Psikologlar, bireyin bireysel ve toplumsal tutum, davranış, düşünme ve duygu durumlarını inceleyen; davranışın ve zihinsel süreçlerin bilimsel tanım ve açıklamalarını temel alan meslek mensuplarıdır. Psikolog, YÖK tarafından kabul edilen psikoloji lisans programlarından mezun olanlar tarafından kullanılan bir unvan olup terapi uygulama yetkisi tanımaz.

Psikolojik Danışman: Eğitim fakültelerinin 4 yıllık psikolojik danışma ve rehberlik anabilim dalından mezun olan kişilere psikolojik danışman denir. ACA American Counseling Assocıatıon (Amerikan Psikolojik Danışma Derneği) profesyonel olarak psikolojik danışma kavramını şöyle açıklamıştır; “Ruh sağlığı, psikoloji ve gelişim ilkelerinin; bilişsel, duyuşsal, davranışsal ve etkileşimsel müdahale stratejileri aracılığıyla, bireyin iyi oluşu, kişisel ve meslek gelişimi ile patoloji konularını ele alınacak şekilde uygulanmasıdır”. Ayrıca ACA tarafından kabul edilen bir diğer tanım ise şöyledir; “Psikolojik danışma, farklı özelliklere sahip birey, aile ve grupları ruh sağlığı, iyilik hali, eğitim ve kariyer amaçlarına ulaşmaları yolunda yetkinleştiren profesyonel bir ilişkidir.” Psikolojik danışmanlar lisans eğitiminde psikolojik danışma, psikoterapi kuram ve uygulamaları (süpervizyon) kapsamında psikolojik danışma/terapi uygulamalarını bağımsız gerçekleştirebilirler. Hâlihazırda ülkemizde lisans düzeyinde psikolojik danışma/terapi eğitimi alarak lisans diploması ile buna yetkin ve yeterli tek ruh sağlığı lisans programıdır. Psikolojik danışmanlar, ülkemizde birçok kamu kurum ve kuruluşlarında çalışmaktadır. Üniversiteler, Milli Eğitim Bakanlığı (Okullar, Rehberlik ve Araştırma Merkezleri, Halk Eğitim Merkezleri ve Bilim ve Sanat Merkezleri), Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (Sosyal Hizmet Merkezleri, ASDEP, Aile Destek Merkezleri, Sevgi Evleri, Huzurevleri vb. kuruluşlar), Adalet Bakanlığı (Cezaevleri, Denetimli Serbestlik, Aile Mahkemeleri ve Çocuk Mahkemeleri), Gençlik ve Spor Bakanlığı, Türk Silahlı Kuvvetleri (Rehberlik ve Danışma Merkezleri), Emniyet Genel Müdürlüğü (Rehberlik ve Psikolojik Danışma Büro Amirlikleri) ve Diyanet İşleri Başkanlığı’nda çalışmaktadırlar. Adalet Bakanlığı’nda pedagojik uzmanlığı ile ayrıca pedagog unvanına sahiptir. Özel sektörde ise; Özel Eğitim Kurumları, Özel Eğitim ve Rehabilitasyon Merkezleri, Aile Danışma Merkezleri, Özel Psikolojik Danışma/Terapi Merkezleri, Özel Kurumların İnsan Kaynakları Ofisleri ve Özel Hastanelerde çalışmaktadırlar.

Sosyal Çalışmacı/Sosyal Hizmet Uzmanı: Fen-Edebiyat, İktisadi ve İdari Bilimler, İnsan ve Sosyal Bilimler ve Sağlık Bilimleri Fakültelerinin 4 yıllık sosyal hizmet bölümünü bitiren kişilere sosyal çalışmacı denir. Sosyal hizmet; sosyal değişimi ve gelişimi, sosyal bütünleşmeyi, insanların güçlendirilmesini ve özgürleşmelerini destekleyen uygulama temelli bir meslek ve akademik disiplindir. Sosyal çalışmacı ise; birey, aile, grup ve toplumun sorun çözme ve baş etme kapasitelerini geliştirerek psiko-sosyal işlevselliğin sağlanması, onarılması, korunması ve geliştirilmesi; sosyal değişimin desteklenmesi; sosyal politika ve programların insan ihtiyaçlarının karşılanması amacıyla planlanması ve uygulanmasının sağlanması yönünde insan davranışına ve sosyal sistemlere ilişkin kuramlardan yararlanarak sosyal hizmete özgü yöntem ve tekniklerle uygulamayı yerine getiren meslek elemanıdır. Bu alanda lisansüstü eğitim almış kişilere sosyal hizmet uzmanı denir.

Sosyal Hizmet Uzmanları Derneğinin Sosyal Çalışmacı/Sosyal Hizmet Uzmanı Tanımı: Sosyal hizmet uzmanı, üniversitelerin sosyal hizmet bölümlerinden mezun sağlık bilimleri lisansiyeridir. Sosyal hizmet uzmanı/sosyal çalışmacı aynı mesleği işaret etmektedir. Sosyal hizmet bölümü lisans mezunları kamu kurumlarında “sosyal çalışmacı” kadrosu ile istihdam edilmektedir. Sosyal Hizmet Uzmanı: Birey, aile, grup ve toplumun sorun çözme ve baş etme kapasitelerini geliştirerek psikososyal işlevselliğin sağlanması, onarılması, korunması ve geliştirilmesi; sosyal değişimin desteklenmesi, sosyal politika ve programların insan ihtiyaçlarının karşılanması amacıyla planlanması ve uygulanmasının sağlanması yönünde insan davranışına ve sosyal sistemlere ilişkin kuramlardan yararlanarak sosyal hizmete özgü yöntem ve tekniklerle uygulamayı yerine getiren meslek elemanıdır. Sosyal hizmet uzmanları aynı zamanda bir ruh sağlığı profesyoneli olarak lisansüstü eğitim veya uluslar arası akreditasyonu olan eğitimlerle çeşitli ekollerdeki psikoterapileri uygulama yetkinliği kazanırlar.

Not: Birinci basamak sağlık kuruluşlarında görev yapan aile hekimleri de ruh sağlığı alanında yetkili olup; çocuk, genç, yaşlı tüm bireylere hem koruyucu hem de tedavi edici sağlık hizmetleri sunan ve ruh sağlığı ve hastalıkları branşında temel hastalıkların önlenmesi ve tedavisindeki hizmetleri veren hekimdir.

Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Derneği

Çalışma Editörü: Uzm.Psk.Dan. Ramazan AYDIN (Türk PDR Derneği Diyarbakır Şb. Bşk.)

*Ruh sağlığı meslekleri tanımlanırken, akademisyen ve saha çalışanı uzmanlarının görüşleri dikkate alınmıştır. Diğer ruh sağlığı meslek tanımları ve görev tanımları ile ilgili tanımlamalar yapılırken ilgili mesleki derneklerin tanımlamaları, yasalar, tüzükler ve akademik kaynaklar taranıp tanımlamalar yapılmış olup ilgili alana saygı duyulmuştur.

*Bu metin aşağıdaki kaynaklardan yararlanılarak hazırlanmıştır;

  • Adalet Bakanlığı, Personel Eğitim Merkezleri ve Eğitim Kurulunun Kuruluş ve Görevleri ile Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik,
  • Hackney H. Cormier S. (2008). Psikolojik Danışma İlke ve Teknikleri: Psikolojik Yardım El Kitabı, (T. Ergene, S. Aydemir Sevim Çev.). Ankara: Mentis Yayıncılık.
  • Mesleki Yeterlilik Kurumu “Psikolojik Danışman” Ulusal Standartları,
  • Milli Eğitim Bakanlığı, Rehberlik ve Psikolojik Danışma Hizmetleri Yönetmeliği,
  • Millî Savunma Bakanlığı, Rehberlik ve Psikolojik Danışma Hizmetleri Yönetmeliği,
  • Kaplan M. D. Taryvdas M. V. Gladding T. S. (2014). 20/20: A Vision for the Future of Counseling: The New Consensus Definition of Journal of Counseling & Development. July 2014. Volume 92.
  • Ruh Sağlığı Yasa Taslağı,
  • Sağlık Bakanlığı, Sağlık Meslek Mensupları ile Sağlık Hizmetlerinde Çalışan Diğer Meslek Mensuplarının İş ve Görev Tanımlarına Dair Yönetmeliği,
  • Sağlık Bakanlığı, Tababet ve Şuabatı San’atlarının Tarzı İcrasına Dair Kanun,
  • Sağlık Bakanlığı, Ulusal Ruh Sağlığı Eylem Planı (2011-2023),
  • Tıpta Uzmanlık Tüzükleri (1929’dan 2002’ye kadar yayınlanan tüzükler),
  • http://www.counseling.org
  • http://www.shy.hacettepe.edu.tr/tr/menu/tanitim-106
  • https://hemsirelik.sbu.edu.tr/Akademik/PsikiyatriHemsireligiAnabilimDali
  • https://psikiyatri.org.tr/halka-yonelik/6/ruh-sagligi-calisanlari-gorev-tanimlamasi
  • https://psikolog.org.tr/tr/kurumsal/sikca-sorulan-sorular-x716/

Yorum Yap

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

*
*