Çocuk İhmali ve İstismarı
Kuramlar
Çocuk İhmali Ve İstismarı Nedir?
Cinsel Tacize Uğramış Çocuklardaki Belirtiler
Yasal Düzenlemeler
Türkiye’deki Ve Dünya’da Durumu
Nasıl Davranmalı, Ne Yapmalı ?
Son Söz
Kaynakça
* Derleme
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
- - - - - - - - - - -
ÇOCUK İSTİSMARI VE İHMALİNİ AÇIKLAMAYA YÖNELİK
KURAMLAR
1. Psikiyatrik Model
2. Sosyolojik Model
3. Sosyal-Durumsal Model
PSİKİYATRİK MODEL
Psikiyatrik Model ebeveynlerin hayal etme
(fantezi) güçlerinin etkileşimi sonucu oluştuğu
ileri
sürmektedir. Bu model öncelikle ebeveynin
kişisel ve cinsel kimliklerinin incelenmesinin
önemli olduğunun üzerinde durmuştur. Vakaları
inceleyen Psikiyatrlar önceleri istismarı yapan
ebeveynin hasta ya da anormal olduğunu kabul ederken
sonrasında sadece %10' unun ruh hastası olduğunu
söyleyebilmişlerdir.
Ebeveynlerin kişilik özelliklerinin üzerinde duran
psikiyatrik model kuramcıları 5 tip istismarcı
ebeveyn kişilik özelliği olduğunu belirtmişlerdir.
Bunlar.
1. Zayıf benlik kavramı
2. Kişilik oluşumunda karmaşa
3. Tepki kontrolünde bozukluk
4. Çocuğun kötü algılanması
5. Aile ve eşle olan ilişkilerde doyum bulamamış
bağımlılık mekanizmalarının kullanılmasıdır.
İstismarcı ebeveynlerin ;
Özsaygılarının düşük - Hayal kırıklığı yaşamış -
Çocuğu açıkça reddetme duyguları içinde - Doyumsuz
oldukları saptanmıştır.
Ebeveynlerin psikopatik olduğu ve bu eğilimlerine
normal bir görünüş vererek gizleyebildikleri ileri
sürülmüştür.
SOSYOLOJİK MODEL
İHMAL VE İSTİSMARIN NEDENLERİ
Sosyolojik modele göre ihmal ve istismarın nedenleri
şu şekilde sıralanabilir.
1. Toplumsal değerler
2.Örgütler
3.Kültür ve aile kurumu
Kısaca toplumun değer yargıları, şiddete ilişkin
kültürel tutumlar, aile yapısı ve sosyo-ekonomik
durumun incelenmesi gerekmektedir. burada bilinmesi
gereken bir başka nokta ise aile içi şiddetin,
toplumda süregelen şiddetten bire bir
etkilendiğidir. Toplumda onaylanan şiddet ise aileni
içine girmesi ile hem fiziksel hem duygusal hem de
cinsel açıdan görülebilir.
Bireylerin yaşadıkları kötü yaşam koşulları,
yoksulluk, kötü beslenme, işsizlik stres ve
engellenme duygusu yaratmakta ve kişilerin
davranışlarına olumsuz yönde yansımaktadır. Dolayısı
ile bireyin dışavurumları doyurulmamış isteklerini
doyurmak eğilimde gerçekleşir ve bunun bir yönünü de
cinsellik olarak açığa vurur.
SOSYAL-DURUMSAL MODEL
Sosyal Durumsal Model'e göre istismar ve ihmalin
görülme sıklığının altında birey - çevre etkileşimi
yatmaktadır. bireyin maruz kaldığı istismar ve ihmal
ne kadar fazla ise ve çevre de buna da yatkın ise bu
istismar edilen bireyin de istismar etme davranışı o
kadar fazla yatkın olacaktır. Çocuk istismarının
önemli bir bölümü, ana-babanın disiplin etme çabası
kapsamında gerçekleşir.
Disiplin çabalarının iki özelliği istismar
olasılığını arttırır.
1. Fiziksel ceza ve dayağın yanlış bir
yöntem olarak algılanması ana-babaların bu davranışı
gizli gerçekleştirmesine, bu da ana-babaların
suçluluk duymasına yol açar ve tepkisel bir öfke
sonucu aşırı bir biçimde uygulanma eğilimi
göstermelerine neden olur.Toplumsal normlar ve
gerçek davranışlar arasındaki çelişkiler ana-babanın
çocuk istismarını arttırmaktadır.
2. İstismarı arttıran bir başka etken de tutarsız
disiplin yöntemleridir.
Yapılan bir incelemede istismar davranışı gösteren
ana-babaların bu davranışı göstermeyenlere oranla
disiplin yöntemi olarak sözel ve fiziksel saldırgan
davranışları küfür, aşağılama, dayak vb. daha çok
kullandıkları saptanmıştır.
İstismar ve İhmalin Tekrarlanması ve devam
etmesinin nedenleri;
1. Bunun bir disiplin yöntemi olarak
algılanması
2. İleride olabilecek olumsuz sonuçların göz ardı
edilmesi
3. Çocuğun davranışının sonucu abartılarak istismarı
hakettiğinin savunulması.
Psikiyatrik modelde ana-babanın Sosyolojik modelde
çevrenin tek yönlü neden sonuç içinde etkilediği öne
sürülmektedir. Sosyal-durumsal modelde ise istismar
ve ihmalin nedeninin bireyin çevre ile yaşadığı
etkileşimler ve maruz kaldığı davranışların üzerinde
durulmuştur.
ÇOCUK İHMALİ ve İSTİSMARI NEDİR ?
Çocuğun sağlığını,fizik ve psikolojik gelişimini
olumsuz etkileyen,bir yetişkin,toplum veya devlet
tarafından bilerek veya bilmeyerek yapılan hareket
yada davranışlara çocuk istismarı denilmektedir.
Çocuğun fiziksel,ruhsal ve sosyal gelişimi için
gerekli olan beslenme, barınma,giyim,temizlik,oyun,
eğitim ,güvenlik,sağlık ihtiyaçlarının
karşılanmaması ise çocuk ihmali olarak
tanımlanmaktadır.
Cinsel Taciz
“Cinsel taciz, bağımlı, yeterince gelişmemiş
çocuklarla ergenlik çağındakilerin, tam olarak
kavrayamadıkları, bilerek rıza göstermedikleri ya da
aile fertleri arasındaki cinsel tabuları sarsan,
cinsel aktivitelere katılmalarıdır.” (Search 1993:
11).
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
- - - - - - - - - - -
İHMAL ve İSTİSMARIN ÇEŞİTLERİ
FİZİKSEL İHMAL ve İSTİSMAR
Fiziksel İhmal :Yakın kişilerin çocuğun
gelişimine sürekli zarar veren hareketleri sonucu
çocuğa sosyal olarak çeşitli kaynakların
sağlanmaması,bunlardan yoksun bırakılması
Fiziksel İstismar ise çocuğun kaza dışı hasar
görmesi yada fiziksel olarak cezalandırılması olarak
tanımlanır.
CİNSEL İHMAL ve İSTİSMAR
Cinsel İhmal, çocukların cinsel sömürüye
karşı korunmaması ve ilgisiz kalınması,cinsel
gelişime gereken önemin verilmemesi anlamına gelir.
Cinsel İstismar ise cinsel doyum için çocuğu
kullanmak yada bir başkasının bu amaçla çocuğu
kullanmasına izin vermek olarak tanımlanmaktadır.
Cinsel İstismar Çocuğun kendisinden en az 4 yaş
büyük bir kişi tarafından cinsel haz amacıyla zorla
yada ikna edilerek cinsel etkileşime maruz
bırakılmasıdır.Çocuğun rızası olsun olmasın ırzına
geçilmesi cinsel organının ellenmesi,müstehcen
sözlere maruz bırakılması,yetişkinin cinsel
organlarını okşamaya yöneltilmesi veya
zorlanması,çocuğun pornografi yada fuhuşta
kullanılması,çocuğa pornografik materyal
izlettirilmesi,teşhircilik v.b.gibi davranışlara
maruz bırakılması Cinsel İstismardır.
DUYGUSAL İHMAL ve İSTİSMAR
Duygusal ihmal, çocuğun sevilmemesi,
ihtiyacı olan ilgi ve yakınlığın ona gösterilmemesi
olarak tanımlanır. Tek başına yada fiziksel ve
cinsel istismarla birlikte görülebilen duygusal
istismar ise ebeveynlerin yada çevredeki diğer
yetişkinlerin çocuğun yeteneklerinin üstünde istek
ve beklentiler içinde olmaları ve saldırganca
davranmaları anlamına gelir.
ÇOCUK İSTİSMARININ NEDENLERİ
Çocuğun ihmal ve istismar edilmesine neden olan
faktörleri
İÇ ve DIŞ STRES FAKTÖRLERİ olarak
gruplamak mümkündür.
Dış Stres Faktörleri : Bazı
ekonomik,sosyal,çevresel,kültürel özellikler ailede
sıkıntı yaratarak çocuğun ihmal ve istismarına yol
açabilir.Ekonomik yetersizlik aile için en önemli
stres kaynaklarından biri olup yoksulluk
,işsizlik,borçlanma şeklinde kendini
gösterebilir.Aynı zamanda iyi beslenememe,yetersiz
ev koşulları,sağlıksızlık gibi sorunları da
beraberinde getirebilir.
İç Stres Faktörler ise; Anne-babanın
kişilik yapısı ,çocuğun özellikleri ve çevreye bağlı
olarak çocuktan gereğinden fazla istekte bulunulması
olarak gruplandırılabilir.Ölüm,boşanma veya ayrı bir
yerde çalışma nedeniyle parçalanmış aileler çocuk
istismarında önemli bir risk grubunu
oluşturmaktadır.Anne-baba tarafından ihmal ve
istismar edilme,anne-baba arasındaki şiddete tanık
olma,parçalanmış aileden gelme veya çeşitli aile
sorunlarının çocukta yarattığı duygular çocuğun
yaşam biçimini ve ilişkilerini önemli ölçüde
etkileyerek çocuğun bunları öğrenerek taklit
etmesine,dolayısıyla istismarcı bir kişilik
kazanmasına neden olabilir.
YAPILAN BAZI ARAŞTIRMA SONUÇLARINA GÖRE;
••• Çocuğa karşı şiddetin yaşandığı
ailelerde karı-koca çatışması,tatminsiz evlilik gibi
özellikler bulunmuş ve aile içinde genellikle bir
şiddetin yaşandığı görülmüştür
••• Ebeveynlerden birinin üvey olması durumunda
çocuğun şiddetle karşılaşma olasılığı fazladır.
••• Çocuk bakımı ve karar alma gibi konularda eşit
dağılımın yaşanmadığı ailelerde çocuğa karşı şiddet
olasılığı yüksektir
••• Ailenin yaşadığı sıkıntılar ve ani değişmelerle
çocuğa karşı şiddet arasında bir ilişki
kurulmaktadır
••• Sağlık,ekonomik ve sosyal olanakların elde
edilebilirliği ile şiddet arasında ilişki vardır
••• Özellikle geleneksel aile yapılarında,konuşarak
ikna etme yerine fiziksel cezalandırma yöntemlerinin
sıklıkla kullanıldığı görülmektedir
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
- - - - - - - - - - -
CİNSEL TACİZE UĞRAMIŞ ÇOCUKLARDA AŞAĞIDAKİ
BELİRTİLER ORTAYA ÇIKABİLİR
••• Cinsellik veya seks konularına anormal
ilgi gösterme veya tamamen ilgisiz kalma
••• Uyku sorunları veya kabus görme
••• Depresyon veya aile fertlerinden/arkadaşlarından
uzaklaşma
••• Vücudunun kirli olduğu veya cinsel organ
bölgesinde bir sorun olduğu gibi düşüncelere sahip
olma
••• Okula gitmeyi istememe
••• Normalin dışında yaramazlık yapma/söz dinlememe
••• Yaptığı çizimlerde,oynadığı oyunlarda cinsel
tacizi andıran resimler/oyunlar
••• Anormal bir şekilde agresif olma
AİLE İÇİ CİNSEL İSTİSMAR “ENSEST”
Kelimenin Latince aslı “incestus” olup sıfat
olarak “pis,kirlenmiş,temiz olmayan” anlamına
gelmektedir.İsim “olarak da
kirlilik,iffetsizlik,uygunsuzluk” demektir.Dilimizde
karşılığı olmayan bu kelime Arapça’da “fücur”la
karşılanmaktadır.Osmanlı-Türkçe sözlüğünde
fücur;günah,zina olarak karşılık bulmaktadır.Türk
Dil Kurumu sözlüğünde ise; günahın her çeşidi olarak
ifade edilmektedir.
Bugün bu terim toplumumuzda “evlenmeleri
ahlakça,hukukça ve dince yasaklanmış(nikah düşmeyen)
yakın akraba olan kadın ile erkeğin cinsel ilişkide
bulunmaları” anlamına gelmektedir.
Ensest Konusunda Düşünülen Risk Faktörleri (Ensestin
Olabileceğini Düşündüren Belirtiler)
1-Alkolik baba,otoriter baba
2-Alışılmışın dışında şüpheci yada bağnaz baba
3-Çocuğun insanlara yakın ilişki kurmasına izin
verilmemesi
4-Annenin olmayışı yada ailede koruyucu güç olmayı
beceremeyen anne
5-Annenin ev işlerini yapan ve anne rolünü oynayan
kız çocuğu
6-Anne babanın bitmiş , sorunlu cinsel
yaşantılarının olması
7-Babanın kendi kontrolünü sınırlayan
faktörler:madde bağımlılığı,psikopatoloji,sınırlı
zeka
8-Küçük kızda aniden çıkan baştan çıkarıcı
tavırların varlığı
9-Anne babanın yabancılara karşı paranoid,düşmanca
tutum içine girmesi
10-Ebeveynlerin ailesinde daha önce ensest ilişkinin
varlığı
11-Babanın puberte döneminde kızına karşı aşırı
kıskançlık göstermesi
ENSESTİN ÇOCUKLAR ÜZERİNE ETKİLERİ
Ensestin çocuklar üzerine etkileri;
-Çocuğun saldırganla olan ilişkisine
-Seksüel aktivitelerin şekline
-Çocuğun işbirliğine
-Şiddet kullanımına
-Fiziksel zararların varlığına
-Çocuğun yaşı ve gelişim basamağına
-Travma öncesi işbirliğine
-Psikolojik gelişimine bağlı olarak değişmektedir.
-Ailenin olaya tepkisi de konu üzerinde etkileyici
rol oynar.
Cinsel istismara uğramış çocuklarda parmak
emme,tırnak yeme, enürezis, enkoprezis gibi
davranışlara sık rastlanmaktadır.Bunun yanısıra
fobiler,uyku bozuklukları,kız çocuklarda erkek
çocukların yanında güvensizlik ve anksiyete
(kaygı)belirtileri,bulantı,kusma,karın ağrıları,baş
ağrıları gibi sorunlar ortaya çıkabilir.Daha büyük
çocuklarda suçluluk hissi ve depresyon görülebilir.
Adölesanlar;(ergenler) okulda akademik ve davranış
sorunları,suça eğilim,konversif tablolar,panik
ataklar yaşayabilirler.Kirli ve değersiz olma hissi
yaşanabilir.Adölesan kızlar mazoistik çok eşli
cinsel yaşam(bilinçsiz fantezilerine hitap ettiği
için)tercih edebilirler.
Ayrıca cinsel istismarın genital hasar,hamilelik,CYBH
kapma gibi fiziksel zararları da olabilir.
Yapılan bazı araştırmalarda kadınlarda uyuşturucu
bağımlılığının daha yüksek oranda cinsel istismara
uğrayan kişilerde ortaya çıktığı,daha sıklıkla
frigidity,çok eşlilik ve depresyon görüldüğünü
ortaya koymuştur.
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
- - - - - - - - - - -
ÇOCUK İSTİSMARINA İLİŞKİN YASAL DÜZENLEMELER
*Türk Medeni Kanunu Madde 267 :Ana baba
çocuklarını tedip(terbiye,yetiştirme)hakkına
maliktir sahiptir.Tedip hakkına sahip
kişiler(ana-baba, vasi, koruyucu anne baba ,
öğretmen,esnaf)yasa ile tanınan terbiye ve disiplin
yetkilerini kullanırken serbest değildirler.
*T.C.K. 477 :Her kim idaresi altında bulunan yada
büyütmek,
okutmak ,bakmak ,muhafaza etmek veya bir meslek ve
sanatı öğretmek için kendisine verilen şahsın
üzerinde taşıdığı eğitim hakkını yada söz dinletmek
yetkisini kötüye kullanıp o şahsın sağlığının
bozulmasına bir tehlikeyle karşılaşmasına sebep
olursa 18 aya kadar hapsolunur.
*Türk Medeni Kanunu 272 :Ana ve baba vazifelerini
ifa etmedikleri taktirde hakim çocuğun himayesi için
gerekli tedbirleri almakla mükelleftir.
ULUSLAR ARASI HUKUK YÖNÜNDEN DÜZENLEMELER
*Birleşmiş Milletler’ in “Çocuk Haklarına
Dair Sözleşmesi” Devletimiz tarafından 14 Eylül 1990
tarihinde imzalanmış ve
9 Aralık 1994 tarihinde 4058 sayılı yasayla
onaylanması uygun bulunmuştur.
*Anayasanın 90. maddesine göre “usulüne göre
yürürlüğe konmuş milletlerarası andlaşmalar kanun
hükmündedir”
*Sağlık Personelinin sorumluluğu :Fiziksel istismar
olgusu ile karşılaşan hekim tanıdan emin olmasa bile
diğer birimlerden görüş alarak iyice
araştırmalıdır.İstismar olduğuna karar verilen
olgularda olanaklıysa adli tıp uzmanından rapor
alınmalıdır.Çocuğa yönelik tehlikeli olgularda
çocuğun eve gönderilmemesi gerekir.Bu durumda
Cumhuriyet Savcılığına yapılacak ihbarın yanı sıra
Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu’ndan
yardım istenmelidir.Bu sağlanana dek çocuğun
hastanede tutulmasına çaba gösterilmelidir.
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
- - - - - - - - - - -
ÇOCUK İSTİSMARININ TÜRKİYE’DEKİ ve DÜNYA’DA
DURUMU
TÜRKİYE’DE çocuk istismarı konusunda yapılan
araştırmalarda %78 ile duygusal istismarın baş
sıralarda olduğu görülmektedir.
Fiziksel istismar %24
Cinsel istismar ise %9 gibi bir oranda
görülmektedir.
Türkiye’de 1980-1982 yılları arasında 8 ilde yapılan
bir araştırmada sonuçlar şöyle tespit edilmiştir:
••• Kız çocukların %34,6’sının
••• Erkek çocukların ise %32,5’inin ihmal ve
istismar kurbanı oldukları açıklanmıştır.
••• Eğitimsiz ebeveynlerin %40’ı
••• Eğitim düzeyi yüksek ebeveynlerin ise %17’si
çocuklarını istismar etmektedir
Dr. Behçet Uz Çocuk Hastanesi Psikiyatri
polikliniğine başvuran çocuklar arasında yapılan
araştırmada;
••• %36 oranında fiziksel ve duygusal istismar
saptanmıştır.
••• Mahkemelere yansıyan vakalara göre çocuğa cinsel
istismarın;
%57’sinin baba,
%4’ünün ağabey
%3’ünün yakın akraba
%26’sının ikinci akraba tarafından yapıldığı ortaya
çıkmaktadır.2004 verilerine göre Adli Tıp Kurumuna
cinsel istismar şikayeti ile 1455 çocuk geldiği
halde gerçekte bu rakamın 5.000 olduğu tahmin
edilmektedir.Resmi rakamlara göre cinsel istismara
uğrayanların %85’i kız, %15’i erkektir.
••• Amerika Birleşik Devletleri’nde 15 yaş altı
hastaneye başvuran çocuklar arasında Çocuk İstismarı
sıklığı 2.7/1000 olarak bildirilmektedir.
••• İngiltere’de haftada 4 çocuk, çocuk istismarı
ve ihmal nedeniyle ölmekte,
••• 4 yaş altı her 1000 çocuktan biri fiziksel
istismara uğramaktadır.
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
- - - - - - - - - - -
PSİKOLOJİK DANIŞMANLARIN İHMAL İSTİSMAR TACİZ
GİBİ DURUMLARA YÖNELİK NASIL DAVRANMALI, NE YAPMALI
?
İHMAL VE İSTİSMARIN ÖNLENMESİ İÇİN NELER
YAPILABİLİR?
••• Kitle iletişim araçlarında ana-babanın konu
hakkında bilgilendirilmesi.
••• Kitle iletişim araçlarıyla çocukların
bilgilendirilmesi: Masallar, çizgi filmler, çocuk
filmleri.
••• Çeşitli kampanyalarla bu konuda hassasiyet
arttırmak ve konuyu daima gündemde tutmak.
••• Ana-baba okullarını yaygınlaştırmak.
PSİKOLOJİK DANIŞMAN NELER YAPABİLİR?
••• Alt sosyo-ekonomik düzeydeki çocukları
okullarda, konunun uzmanı psikolojik danışmanlar
tarafından öğrencilere, öğretmenlere ve aileye
eğitim programları düzenlemek.
••• Çocuğa inanılmalıdır.Tedavi süresince kendisine
inanıldığını ve kendisine yardım için birinin
bulunduğunu bilmelidir.
••• Kabul etmelidir. Kendini suçlamayan,
yargılamayan ve olaya önyargıyla bakmayan biriyle
konuşması önemlidir.
••• Sosyal ilişkilerden soyutlanmışlarsa çözümler
bulmaya çalışılmalıdır.
••• Uğradıkları mağduriyetin kalıcı olmadığına dair
bilgi verilmeli,kendilerini değerli, saygın, sevgiye
layık oldukları duygusunu geliştirmek için yardım
edilmelidir.
••• Aşırı yetkeci, tepkisiz veya katı
davranılmamalıdır.
••• Sorular utangaçlık veya çekingenlik
göstermeksizin sorulmalıdır.
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
- - - - - - - - - - -
SON SÖZ
Taciz, ihmal, istismar gibi gibi olaylar
bireylerin hangi yaşta başlarına gelirse gelsin
istismar edilenleri ve istismar edenleri fiziksel,
bilişsel ve duygusal boyutları itibari ile
yıpratmakta, yaşamlarında önemli engellemelere yol
açmaktadır.
Biz psikolojik danışmanlar, bu durumları ortaya
çıkmadan önce saptayabilmeli, önleyici müdahale
programları geliştirebilmeliyiz.
Koruyucu ruh sağlığı alanında, okul psikolojik
danışma servislerinde, aile danışmanlığı alanında,
adalet bakanlı bünyesinde, SHÇEK hizmet veren
psikoloijik danışmanların uygulayacağı önleyici
müdahale programları, verecekleri eğitimler ve
seminerler ile toplumu cinsel konulardan
bilgilendirmelidir.
DERLEYENLER
Ercan TEKİN, Ankara Üniversitesi PDR - 4
Mehmet AYDIN, Kazimierza Wielkiego Üniversitesi,
Polonya
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
- - - - - - - - - - -
KAYNAKÇA
LAND, Deborah, (2003). “Teasing Apart Secondary
Students’ Conceptualizations of Peer Teasing,
Bullying and Sexual Harassment”, School Psychology
International, Vol. 24 (2), pp. 147-165.
KAPCI, Emine Gül, (2004). “İlköğretim Öğrencilerinin
Zorbalığa Maruz Kalma Türünün ve Sıklığının
Depresyon, Kaygı ve Benlik Saygısıyla İlişkisi”,
A.Ü. Eğitim Bilimleri Dergisi, cilt 37, sayı 1, sy.
1-13.
MİCHAUD, Yves, (1991). Şiddet, İstanbul: İletişim
Yayınları, Cep Üniversitesi
İhmal ve İstismarın Önlenmesi İçin Neler
Yapılabilir? (2005)."İlk ve Ortaöğretimde Rehberlik
Çalışmaları Ders Çalışması" AYDIN Didem, DURDU Özüm,
GÖKSEL Birce, EVİRGEN Ayşe
Ünal H. (?). Yüksek Lisans Öğrencisi. Hacettepe
Üniversitesi Tıp Fakültesi
Her
Hakkı Türk PDR Derneği' nde Saklıdır.